Niechciane telefony, dziesiątki wiadomości, śledzenie w drodze do pracy, pojawianie się pod domem, publikowanie informacji o danej osobie w internecie czy zakładanie fałszywych profili mogą w określonych okolicznościach stanowić przestępstwo uporczywego nękania, potocznie nazywane stalkingiem. Odpowiedzialność karną za takie zachowanie reguluje art. 190a Kodeksu karnego.
Nie każde nieprzyjemne lub niechciane zachowanie będzie jednak stalkingiem. Przepis wymaga, aby nękanie było uporczywe, a więc miało charakter powtarzalny i długotrwały albo było kontynuowane mimo wyraźnego sprzeciwu osoby pokrzywdzonej. Ocena zależy zawsze od okoliczności konkretnej sprawy. Znaczenie ma zarówno częstotliwość zachowań, ich intensywność i czas trwania, jak i to, czy sprawca świadomie nie respektuje granic stawianych przez drugą osobę.
Dla odpowiedzialności karnej konieczne jest ponadto wystąpienie jednego ze skutków wskazanych w ustawie. Uporczywe nękanie musi wzbudzić u pokrzywdzonego uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszać jego prywatność. Nie chodzi więc wyłącznie o subiektywne odczucie dyskomfortu. Reakcja pokrzywdzonego powinna być zrozumiała także przy uwzględnieniu obiektywnych okoliczności – przykładowo wielokrotnego oczekiwania pod miejscem zamieszkania, monitorowania aktywności w sieci czy kontaktowania się mimo wielokrotnych próśb o zaprzestanie.
Stalking może odbywać się zarówno w świecie rzeczywistym, jak i w internecie. Typowe zachowania to wielokrotne telefony o różnych porach dnia i nocy, wiadomości SMS i e-mail, kontaktowanie się przez znajomych lub rodzinę, obserwowanie domu lub miejsca pracy, zamawianie niechcianych przesyłek, tworzenie fałszywych kont w mediach społecznościowych, publikowanie zdjęć albo informacji o pokrzywdzonym czy próby uzyskiwania danych o jego miejscu pobytu.
Kodeks karny osobno penalizuje podszywanie się pod inną osobę. Przestępstwem może być wykorzystanie cudzego wizerunku, danych osobowych albo innych danych pozwalających na publiczną identyfikację danej osoby, jeżeli prowadzi to do wyrządzenia jej szkody majątkowej lub osobistej. Przykładem może być założenie fałszywego profilu w mediach społecznościowych i publikowanie w imieniu pokrzywdzonego treści naruszających jego reputację.
Za uporczywe nękanie oraz za opisane podszywanie się pod inną osobę grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeżeli następstwem takiego czynu jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, odpowiedzialność jest znacznie surowsza – ustawa przewiduje karę pozbawienia wolności od 2 do 15 lat. W przypadku podstawowych typów przestępstwa ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, że samo zawiadomienie może nie wystarczyć – pokrzywdzony powinien wyraźnie zażądać ścigania sprawcy.
Osoba doświadczająca nękania powinna przede wszystkim zadbać o bezpieczeństwo i zabezpieczenie dowodów. Warto zachowywać wiadomości, nagrania poczty głosowej, historię połączeń, zrzuty ekranu, wydruki korespondencji, adresy profili internetowych i dokumentację kolejnych zdarzeń. Pomocne może być prowadzenie prostego kalendarium, w którym zapisywane są daty, miejsca i opis poszczególnych incydentów oraz dane świadków. Nie należy usuwać wiadomości tylko dlatego, że są przykre lub obraźliwe – w postępowaniu karnym mogą okazać się ważnym materiałem dowodowym.
Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć na Policji albo w prokuraturze. W sprawie warto opisać nie tylko pojedynczy incydent, ale cały ciąg zachowań i ich wpływ na codzienne funkcjonowanie, np. konieczność zmiany numeru telefonu, trasy do pracy, miejsca zamieszkania czy rezygnację z aktywności publicznej. W toku postępowania prokurator lub sąd może – przy spełnieniu ustawowych przesłanek – zastosować środki zapobiegawcze obejmujące m.in. zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym, zakaz zbliżania się do niego lub zakaz przebywania w określonych miejscach.
W razie skazania za stalking sąd może również orzec środki mające chronić pokrzywdzonego, w szczególności zakaz kontaktowania się lub zbliżania. Jeżeli nękanie łączy się z przemocą domową, groźbami albo wspólnym zamieszkiwaniem ze sprawcą, mogą znaleźć zastosowanie także dodatkowe instrumenty ochronne przewidziane w przepisach karnych i przepisach dotyczących przeciwdziałania przemocy domowej.
Warto reagować możliwie wcześnie. Stalking często zaczyna się od zachowań, które pojedynczo mogą wydawać się błahe, lecz z czasem tworzą powtarzalny wzorzec naruszający poczucie bezpieczeństwa i prywatność. W razie wątpliwości co do kwalifikacji zachowań można skorzystać z porady prawnej, a w sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy niezwłocznie zawiadomić Policję.
Adwokat Łukasz Giza